Kaalden goonga : Ko Alla tagi en …

« Ko Alla tagi en kadi tagani en ko naftorto-ɗen, kono fotndaani ». Ko ɗum waɗi ɓurondire jiyateeɗe ɗee. Goongɗinɓe njaɓi golle Alla ɓee njokka e hamadi kanndiiji mumen, ɓe jaɓgol mumen waɗi sikkitaare ɓee keddoo e naamnaade sababuuji ɗi njogoraani heɓde.
Sikke alaa, ngal ɓurondiral ene tawee yimɓe, haa nii e nder pelle walla e lanndaaji dawrugol. Ndee tawnoo lanndaaji leydi ndii ɗeɓi wayde tan ko no pelle pine ɗee nii. Ko neɗɗo gooto heewi miijaade, sosa, waɗa heen doole mum, jawdi mum, miijooji mum e peeje mum, nodda woɗɓe ngabboo e mum. Won nii kadi woɗɓe faamooɓe miijo ngoo tan ngabboo heen tawa noddaaka. Won e ardiiɓe noon, ellee njaggirta pelle walla lanndaji ɗi ngardii ɗii ko no ko doni e jinnaaɓe mumen nii. Ɗuum, ene waawi yerondireede e haalde yedditoo hoore mum nii. Lanndaaji dawrugol, haa teeŋti e ɗi luulndo, keewi ko wiyde « yoo waylo waylo waɗ, so ɗum alaa, ene wara demokaraasii ». Ɗum woni, « yoo doosgal laaamu dowrowal ɗowte ».
E ngaan sahnga, maa laamagol leydi way no ko yimooɓe ɓee mbiyata waraango. Ɗam ƴoog ɗaa hannde fof, a ƴoogtataa ɗum janngo. Ngam miijo ngoo ɓura yettaade e faameede, yoo laamotooɓe leyɗeele ɓee mbaɗ ko meeɗnooɗo ardaade leydi Mali wiynoo koo. Oon woni Alfaa Umar Konaare. Ndee o laamii e daawe makko ɗiɗi ɗee, woodi wiyɓe « yo o waylu doosgal leydi mbele o suɓee tataɓol ». O wiyi ɓe : « alaa, wonaa miin tan woni baawɗo. Yoo ɓiɓɓe leydi woɗɓe ndokke fartaŋŋe no ngardorii, e no ngaddiri ballal mumen e ɓamtaare leydi ndii ». Ndaw ko weeɓaani hannde e ardiiɓe leyɗeele men. Meeɗɗo fof wiya ene waɗta e jeyal.  Caɗeele ɗee, ko won e dawriyankooɓe, njaɓaani tabitinde ɗii waylooji e nder lanndaaji mumen. Ko ɗum waɗi, won e lanndaaji, ko ardinooɓe ɗumen gila dawaa dawi ɓee tan ngardii ɗumen haa jooni. Te ene ɗaminaa, ko kanum ene kadi njogori ardaade haa ɗo haaɗaa haaaɗi. Sabu alaa cuusɗo addude miijo « Mbaylen ardorde ».
E nder ɗuum, mboɗo sikki, lannda Tawassul e ka AJD/MR ene poti manteede, sabu kanum en kam mbaɗii ngoon waylo ardiiɓe, ko aldaa e caɗeele. Waasataa noon lanndaaji goɗɗi baɗɗi ɗum, ɗiin ne ene poti yetteede e suusneede. Sabu wiyde yoo mawɗo leydi yah, so daawal mum timmii, te aan gardiiɗo lannda, a jaɓaani yahde, « ko haalde yedditoo hoyre mum ».  Ko haaɓnii heen noon, ko e sahaa mo won e lanndaaji ndarii e waylude ardiiɓe ngam hormaade kuule demokaraasii, lanndaaji goɗɗi nana peccoo sabu pooɗondiral ngardiigu. Sikke alaa, ɗuum ene jeyaa e ko leeltini leydi ndii. Sabu ene addana luulndo ngoo leefde e waasde hormeede e teddineede e yeeso laamu.  Ko wonaa ɗuum koo, sahaaji, eɗen njejjit wonde « neɗɗo ene waawi addude ballal mum e leydi hay so arfaaki ».
Kono ndee tawnoo jappeere laamu ndee ene heewi jarabi, alaa kaalanteeɗo ɗum haa jaɓa heɗaade nii saka goongɗina. Pulaar noon ene wiya « biyɗo ma yo a looto, yiɗi ko laaɓaa. Kono o ɓurata yaawde faameede e jaɓaneede ko tawa o lootiima haa o laaɓi tawo ». Ko goonga, gardinaaɗo leydi foti ko hormaade kuulal dowrowal, haaɗa e suɓngooji ɗiɗi jamiraaɗi ɗii. Kono naamndotooɗo ɗum oo ne yoo taw ene hormii kuule lannda mum lelni e ɗiin fannuuji. Yoo Alla rokku en nande, faamde e gollude ko nafata.
Malal Sammba Gise